តើគំនិតមួយក្លាយជាច្បាប់នៅកម្ពុជាយ៉ាងដូចម្តេច ហើយនរណាខ្លះចូលរួម? និយាយឱ្យខ្លី ជាធម្មតាក្រសួងមួយជាអ្នកសរសេរ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីអនុម័ត ហើយសភាទាំងពីរបោះឆ្នោតលើវា។ ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ (Constitutional Council) អាចពិនិត្យវា ហើយព្រះមហាក្សត្រឡាយព្រះហស្តលេខា។
អ្វីដែលបានកើតឡើង
រដ្ឋធម្មនុញ្ញ (Constitution) នៃកម្ពុជាចែងថា មានក្រុម 3 ដែលអាចផ្តួចផ្តើមច្បាប់បាន៖ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា (senators) តំណាងរាស្ត្រ ឬសមាជិករដ្ឋសភា (National Assembly) និងនាយករដ្ឋមន្ត្រី (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ មាត្រា 91 ការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសរបស់ OHCHR)។ ក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ច្បាប់ថ្មីភាគច្រើនមកពីរដ្ឋាភិបាល។ អត្ថបទរបស់រដ្ឋាភិបាលហៅថា “សេចក្តីព្រាងច្បាប់” (draft law)។ អត្ថបទដែលផ្តួចផ្តើមដោយសមាជិកសភា ហៅថា “សំណើច្បាប់” (proposed law) (Open Development Cambodia, 2021)។
- ជំហានទី 1៖ ការរៀបចំសេចក្តីព្រាង។ ក្រសួងដែលទទួលបន្ទុក សរសេរអត្ថបទ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 2013 មក សារាចរលេខ 03 (Circular No. 03) ដែលជាសេចក្តីណែនាំផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាល បានកំណត់វិធីសាស្ត្ររៀបចំសេចក្តីព្រាងរួមមួយ (Open Development Cambodia)។ Open Development Cambodia រៀបរាប់ថា នៅដំណាក់កាលនេះមានការពិគ្រោះយោបល់ 2 ជុំ ជាមួយក្រសួងនានា មន្ត្រីថ្នាក់មូលដ្ឋាន សង្គមស៊ីវិល និងក្រុមហ៊ុនអាជីវកម្ម។
- ជំហានទី 2៖ ការពិនិត្យក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ ក្រុមប្រឹក្សានីតិបណ្ឌិត (Council of Jurists) ដែលជាស្ថាប័នអ្នកជំនាញច្បាប់ បង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 2020 ពិនិត្យគុណភាពផ្នែកច្បាប់នៃសេចក្តីព្រាង។ បន្ទាប់មក គណៈរដ្ឋមន្ត្រី (Council of Ministers) អនុម័តសេចក្តីព្រាងនេះ ក្នុងកិច្ចប្រជុំពេញអង្គ (Law on the Council of Ministers, 1994)។
- ជំហានទី 3៖ រដ្ឋសភា។ សមាជិកនៃសភាជាន់ទាប ដែលជាប់ឆ្នោត ពិភាក្សាលើសេចក្តីព្រាង អាចកែប្រែ និងបោះឆ្នោត។
- ជំហានទី 4៖ ព្រឹទ្ធសភា។ សភាជាន់ខ្ពស់មានពេលមិនលើសពី 1 ខែ ដើម្បីពិនិត្យច្បាប់ ឬតិចជាងនេះ ប្រសិនបើជាករណីបន្ទាន់។ ព្រឹទ្ធសភាអាចឯកភាព ស្នើឱ្យកែប្រែ ឬបដិសេធច្បាប់នោះ។ សំណើកែប្រែត្រូវបញ្ជូនត្រឡប់ទៅរដ្ឋសភាវិញ ហើយរដ្ឋសភាជាអ្នកសម្រេចថា ទទួលយកឬអត់ (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។
- ជំហានទី 5៖ ការពិនិត្យដែលជាជម្រើស។ សម្រាប់ច្បាប់ភាគច្រើន ជំហាននេះជាជម្រើស។ ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ អាចពិនិត្យថា តើច្បាប់នោះស្របនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឬទេ។ ក្រុមប្រឹក្សាត្រូវផ្តល់ចម្លើយក្នុងរយៈពេល 30 ថ្ងៃ (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។
- ជំហានទី 6៖ ព្រះហស្តលេខារបស់ព្រះមហាក្សត្រ។ ព្រះមហាក្សត្រឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រម (Royal Kram) ដែលជាលិខិតរបស់ព្រះមហាក្សត្រ សម្រាប់ប្រកាសឱ្យប្រើច្បាប់ជាផ្លូវការ។ នៅពេលព្រះមហាក្សត្រគង់នៅក្រៅប្រទេស ប្រធានព្រឹទ្ធសភាចុះហត្ថលេខា ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទី។ ច្បាប់ត្រូវបានចុះផ្សាយក្នុងរាជកិច្ច (Royal Gazette) ដែលជាឯកសារកត់ត្រាច្បាប់ជាផ្លូវការ (Hap, 2022)។ ច្បាប់ចូលជាធរមាននៅភ្នំពេញ ក្រោយ 10 ថ្ងៃ និងនៅទូទាំងប្រទេស ក្រោយ 20 ថ្ងៃ។ ច្បាប់ដែលត្រូវបានកំណត់ថាជាការបន្ទាន់ ចូលជាធរមានភ្លាម (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។
ក្នុងឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយ នៅថ្ងៃទី 13 ខែមីនា ឆ្នាំ 2026 គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់ប្រឆាំងនឹងការបោកប្រាស់តាមអនឡាញ (CamboJA News, 2026)។ នៅថ្ងៃទី 30 ខែមីនា រដ្ឋសភាបានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់នេះ ដោយសំឡេង 112 ទល់នឹង 0 (Asia News Network, 2026)។ ព្រឹទ្ធសភាបានឯកភាពនៅថ្ងៃទី 3 ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី 6 ខែមេសា ប្រមុខរដ្ឋស្តីទីបានចុះហត្ថលេខា ហើយច្បាប់នេះចូលជាធរមានភ្លាម (Fresh News, 2026)។ នេះស្មើនឹង 24 ថ្ងៃ ចាប់ពីគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរហូតក្លាយជាច្បាប់ (ការគណនារបស់យើង)។
ហេតុអ្វីវាសំខាន់
អត្រាពន្ធ ការពិន័យចរាចរណ៍ និងអាជ្ញាប័ណ្ណអាជីវកម្ម ច្រើនតែមកពីវិធានដែលស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់។ សូមគិតដល់ពីរ៉ាមីតមួយ (Council of ASEAN Chief Justices; Hap, 2022)៖
- រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
- ច្បាប់ (law)៖ អនុម័តដោយសភា ហើយព្រះមហាក្សត្រឡាយព្រះហស្តលេខា។
- ព្រះរាជក្រឹត្យ (royal decree)៖ ព្រះមហាក្សត្រឡាយព្រះហស្តលេខា តាមការស្នើសុំរបស់រដ្ឋាភិបាល។
- អនុក្រឹត្យ (sub-decree)៖ អនុម័តដោយគណៈរដ្ឋមន្ត្រី ហើយនាយករដ្ឋមន្ត្រីចុះហត្ថលេខា។
- ប្រកាស (prakas)៖ ចេញដោយរដ្ឋមន្ត្រី សម្រាប់វិស័យដែលក្រសួងនោះទទួលបន្ទុក។
- សេចក្តីសម្រេច សារាចរ និងដីកា (decisions, circulars, deika)៖ សេចក្តីណែនាំដែលមានវិសាលភាពតូចជាង។ ដីកា គឺជាវិធានថ្នាក់មូលដ្ឋាន។
វិធាននីមួយៗដែលនៅថ្នាក់ក្រោម ត្រូវតែស្របតាមវិធានដែលនៅពីលើវា (Hap, 2022; Council of ASEAN Chief Justices)។
អ្នកពាក់ព័ន្ធ
- រដ្ឋសភា មានសមាជិក 125 រូប សម្រាប់អាណត្តិដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2023។ ក្នុងនោះ 17 រូបជាស្ត្រី ឬ 13.6% (IPU Parline, 2023)។ សមាជិកម្នាក់ៗតំណាងឱ្យប្រជាជនប្រមាណ 139,392 នាក់ (ការប៉ាន់ស្មាន ការគណនារបស់យើង៖ ប្រជាជន 17.424 លាននាក់ ចែកនឹង 125 ទិន្នន័យ IPU Parline ឆ្នាំ 2023)។
- ព្រឹទ្ធសភា មានសមាជិក 62 រូប សម្រាប់អាណត្តិដែលចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 2024។ 60 រូបត្រូវបានជ្រើសរើសតាមការបោះឆ្នោតដោយប្រយោល (indirect election) មិនមែនដោយអ្នកបោះឆ្នោតដោយផ្ទាល់ទេ។ 2 រូបទៀត ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តែងតាំង។ 12 រូបជាស្ត្រី ឬ 19.4% (IPU Parline, 2024)។
- ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ មានសមាជិក 9 រូប។ ព្រះមហាក្សត្រ រដ្ឋសភា និងឧត្តមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម (Supreme Council of the Magistracy) តែងតាំងម្ខាង 3 រូប សម្រាប់អាណត្តិ 9 ឆ្នាំ។ ព្រះមហាក្សត្រ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ឬប្រធាននៃសភាណាមួយ អាចបញ្ជូនច្បាប់មួយទៅក្រុមប្រឹក្សានេះ។ តំណាងរាស្ត្រ 1/10 ឬសមាជិកព្រឹទ្ធសភា 1/4 ក៏អាចធ្វើដូច្នេះបានដែរ (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។
ហានិភ័យ និងសំណួរដែលនៅចំហ
ល្បឿនអាចជួយឱ្យរដ្ឋឆ្លើយតបនឹងបញ្ហាបន្ទាន់ ដូចជាការបោកប្រាស់តាមអនឡាញ។ ប៉ុន្តែវាក៏ទុកពេលតិចជាងមុន សម្រាប់សាធារណជនអានសេចក្តីព្រាង។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ 2025 រដ្ឋធម្មនុញ្ញខ្លួនឯងត្រូវបានធ្វើវិសោធនកម្ម ទាក់ទងនឹងសញ្ជាតិ។ រដ្ឋសភាបានបោះឆ្នោតនៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2025 ដោយសំឡេង 125 (ផ្នែកព័ត៌មាននៃទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី ឬ OCM Press Unit, 2025)។ ព្រឹទ្ធសភាបានបោះឆ្នោត 3 ថ្ងៃក្រោយមក ដោយសំឡេង 58 (ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានកម្ពុជា ឬ AKP, 2025)។ វិសោធនកម្មនេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃបន្ទាប់ (Open Development Cambodia, 2025)។ នេះស្មើនឹង 4 ថ្ងៃ ពីការបោះឆ្នោតរបស់រដ្ឋសភា ដល់ការចុះហត្ថលេខា (ការគណនារបស់យើង)។
ន័យសម្រាប់អ្នក
ការដឹងថានរណាជាអ្នកចុះហត្ថលេខាលើវិធានមួយ ជួយឱ្យអ្នកដឹងថាគួរសួរនរណា។ ពលរដ្ឋក៏អាចសួរថា តើច្បាប់មួយស្របនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញឬទេ។ ពួកគេធ្វើដូច្នេះតាមរយៈតំណាងរាស្ត្ររបស់ខ្លួន សមាជិកព្រឹទ្ធសភា ឬប្រធាននៃសភាណាមួយ (រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។
ទស្សនៈខុសៗគ្នា
អំពីល្បឿន។ ឧទាហរណ៍ថ្មីៗទាំងពីរ ត្រូវបានអនុម័តដោយគ្មានសំឡេងប្រឆាំង (Asia News Network, 2026; OCM Press Unit, 2025; AKP, 2025)។ អ្នកខ្លះមើលឃើញថា នេះជាការឯកភាពយ៉ាងទូលំទូលាយលើបញ្ហាបន្ទាន់។ អ្នកខ្លះទៀតអាចសួរថា តើរយៈពេលខ្លីបែបនេះ ទុកពេលគ្រប់គ្រាន់ឱ្យសាធារណជនអានឬទេ។
អំពីការពិគ្រោះយោបល់៖ ទស្សនៈរបស់រដ្ឋាភិបាល។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ 2025 តំណាងរបស់កម្ពុជាបានថ្លែងនៅក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ទាក់ទងនឹងបរិស្ថាន លោកថា កម្ពុជាដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈម “តាមរយៈច្បាប់ ការពិគ្រោះយោបល់ និងកំណែទម្រង់”។ លោកថា សង្គមស៊ីវិលចូលរួមក្នុង “វេទិកាបើកចំហពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំ” (Cambodianess, 2025)។ ក្រុមហ៊ុនអាជីវកម្មអាចលើកឡើងពីបញ្ហា តាមរយៈវេទិការាជរដ្ឋាភិបាល-ផ្នែកឯកជន (Government–Private Sector Forum) ដែលដំណើរការតាំងពីឆ្នាំ 1999។ របាយការណ៍ចុងក្រោយរបស់វេទិកានេះ រាប់បញ្ហាដែលបានលើកឡើងចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023។ នៅចុងឆ្នាំ 2024 បញ្ហា 115 ត្រូវបានលើកឡើង ហើយ 79 ត្រូវបានដោះស្រាយ ប្រមាណ 69%។ ទាំងនេះជាតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលផ្ទាល់ (ក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា ឬ CDC, 2025)។
អំពីការពិគ្រោះយោបល់៖ ទស្សនៈផ្សេងទៀត។ អ្នករាយការណ៍ពិសេសរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN Special Rapporteur) ដែលជាអ្នកជំនាញឯករាជ្យ បានចេញរបាយការណ៍មួយនៅឆ្នាំ 2025។ ទាក់ទងនឹងធនធានធម្មជាតិ របាយការណ៍នេះអំពាវនាវឱ្យមាន “ការចូលរួមនៅថ្នាក់មូលដ្ឋាន និងបរិយាប័ន្ន” កាន់តែច្រើន។ វាក៏ស្នើឱ្យមាន “ការត្រួតពិនិត្យ និងតុល្យភាពអំណាច ដែលដឹកនាំដោយប្រជាជន” ផងដែរ (OHCHR, 2025)។ អង្គការផ្នែកច្បាប់ ICNL (International Center for Not-for-Profit Law) តាមដានសេចក្តីព្រាងច្បាប់ដែលប៉ះពាល់ដល់សង្គមស៊ីវិល។ សេចក្តីព្រាងច្បាប់ស្តីពីសិទ្ធិទទួលបានព័ត៌មាន (Access to Information) ត្រូវបានពិភាក្សាអស់ជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ។ គិតត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ 2025 សេចក្តីព្រាងនេះមិនទាន់ត្រូវបានដាក់ជូនជាផ្លូវការនៅឡើយទេ (ICNL, 2025; CamboJA News, 2024)។
អំពីទិន្នន័យ
- វិធានផ្នែកច្បាប់ ដកស្រង់ពីការបកប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាភាសាអង់គ្លេសតែមួយ តាមវិសោធនកម្មឆ្នាំ 1999 ដែលដាក់ផ្សាយដោយការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស (OHCHR)។ ការបកប្រែពីអត្ថបទដើមជាភាសាខ្មែរ ខុសគ្នាបន្តិចបន្តួច ដូច្នេះយើងមិនផ្តល់រយៈពេលកំណត់របស់ព្រឹទ្ធសភាសម្រាប់ករណីបន្ទាន់ទេ។
- ចំនួនសមាជិក មកពី IPU Parline តែប៉ុណ្ណោះ។ ចំនួនប្រជាជនក្នុងសមាជិកម្នាក់ ជាការប៉ាន់ស្មានរបស់យើងផ្ទាល់។
- ពេលវេលា 24 ថ្ងៃ និង 4 ថ្ងៃ ជាការគណនារបស់យើង ពីកាលបរិច្ឆេទដែលត្រូវបានរាយការណ៍។
- តួលេខរបស់វេទិកា (លើកឡើង 115 ដោះស្រាយ 79) ជាតួលេខដែលរដ្ឋាភិបាលរាយការណ៍ មិនមែនជាសវនកម្មឯករាជ្យទេ។ តួលេខទាំងនេះគ្របដណ្តប់លើបញ្ហាដែលបានលើកឡើង ចាប់ពីខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 ដល់ចុងឆ្នាំ 2024 មិនមែនចំនួនសរុបតាំងពីឆ្នាំ 1999 ទេ។




